Pandora2 afsluiter Kunstdagen Wittem.

Cantigas de Santa Maria

BRON: OMB/Bart Roose/Luc ten Klooster.

Op 1 oktober 2006 speelt Pandora² (B) het afsluitconcert van de Kunstdagen Wittem: een programma met de befaamde Cantigas de Santa Maria. Aanvang: 20.15 uur.

Pandora² :

- Melike Tarhan: zang;
- Kristien Vercammen: zang;
- Martina Diessner: draailier, vedel, nickelharpa, organistrum, strijkpsalter;
- Osama Abdulrasol: qanun, ud, slagwerk;
- Marcel Ketels: blokfluit, traverso, koehoorn;
- Erik Boone: vedel, koehoorn;
- Peter Van Wonterghem: doedelzakken, hakkebord, organistrum, tromba marina, strijkpsalter;
- Bart Roose: middeleeuwse luit, slagwerk, strijkpsalter.

- Impresariaat: Oude Muziek Brabant.

- Locatie: Kloosterbibliotheek Wittem. Wittemer Allée 32 , 6286 AB Wittem.

Voor reserveringen: tel. 045- 570 8790 (dagelijks van 9.00 uur tot 17.00 uur) of Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. .

Het programma:

- Prologo (instrumentaal).

- Des oge mais(1e cantiga):

Vanaf nu wil ik zingen voor de Vrouw door welke God vlees werd.
Deze cantiga bezingt de zeven vreugden van Maria.

- Por nos de dulta tirar:

Om ons van onze twijfels te verlossen, bevalt het Maria om ons haar mirakels te tonen. Zo was er een vrouw die zijdewormen kweekte. Na een slechte oogst beloofde ze aan Maria om voor haar een sluier te maken als Zij haar zou helpen. Na die belofte had ze weer succes, doch door haar grote vermoeidheid vergat ze de sluier te maken. Op het feest van Maria bad de vrouw voor de beeltenis van Maria en herinnerde zich haar belofte. Al wenend liep ze naar huis en zag tot haar vreugde dat de zijdewormen zelf 2 sluiers gemaakt hadden.
Op het feest van Maria toont Koning Alfonso elk jaar in zijn kapel de mooiste sluier om hen, die in hun dwaasheid twijfelen over de Maagd Maria, te overtuigen.

- Non deve null’ome:

Hierin wordt de Maagd Maria verheerlijkt omdat ze ons de reden toont waarom Onze Heer in haar is vlees geworden.Geen mens mag twijfelen dat God mens werd.

- Con gran razon(instrumentaal).

- Gran dereit’ é de seer seu miragre mui fremoso da Virgen:

Een monnik die met moeite kon lezen, zei zijn leven lang elke dag 5 psalmen op ter ere van Maria. De beginletters van die psalmen vormden de naam MARIA: “Magnificat”, “At Dominum”,” Retribue servo tuo”,”In convertendo”,”Ad te”. Toen de monnik stierf groeide uit zijn mond een rozenstruik met 5 rozen.

- Santa Maria amar:

We moeten veel van de heilige Maagd houden en haar smeken dat ze ons met haar goedheid zal behoeden voor de verleidingen van de duivel.
Zo vertel ik hier het verhaal van een abdis die door de duivel verleid werd en zwanger werd door een man uit Bologna. De nonnen die haar een kwaad hart toe droegen omdat zij tegen hen zeer streng was, waren verheugd toen zij dit vernamen. Ze verraadden haar bij de bisschop van Keulen. Die verplichtte haar tot berouw en bezinning. De abdis echter smeekte de Moeder van God om hulp. Terwijl ze sliep verloste de Maagd Maria haar van het kind en zond het naar Soissons waar het opgevoed werd. Toen ze wakker werd en zag dat ze “genezen” was ging ze naar de bisschop. Die liet haar ontkleden en onderzocht haar. Daarna begon hij God te prijzen en berispte de nonnen en zei: “Met Gods hulp verklaar ik haar onschuldig want ik weet niet waarvan ze beschuldigd kan worden.”

- Nas mentes senpre tèer (instrumentaal).

- Como poden per sas culpas os omes seer contreitos

Als straf voor zijn zonden was een man kreupel en leed aan hevige pijnen. Na 5 jaar beloofde hij dat als hij genas, hij onmiddellijk op bedevaart naar Salas zou gaan en een in de was gezet lederen boek als offerande zou mee dragen. Hij genas en vertrok onverwijld op bedevaart.
Dit alles wordt toegeschreven aan de Maagd Maria want zij verlost de zieken van hun lijden en pijn en bidt elke dag voor ons, arme zondaars.

- Rosa das Rosas:

Roos der rozen, bloem der bloemen, vrouw der vrouwen, meesteres der meesteressen.Zij verzacht pijn en smart. Zij beschermt ons voor alle kwaad en vergeeft al onze zonden. Zij behoedt ons van de val en houdt ons op het rechte pad.Voor deze vrouw wil ik troubadour zijn, haar liefde wil ik hebben, alle andere liefdes laat ik over aan de duivel.

- Quen a festa et o dia:

Hoe de Heilige Maria een ridder redde nadat hij stierf tijdens een tornooi omdat hij altijd de dag en het feest van Maria vierde.

- Santa Maria, strela do dia:

Heilige Maria, ster van de dag, toon ons de weg naar God, wees onze gids. U laat zondaars en verdoemden schuld bekennen en vergeeft hen hun vermetelheid . U moet ons tegen elke prijs gidsen naar het echte licht. Uw wijsheid kan ons naar het paradijs brengen, waar God altijd glimlacht naar hen die in hem geloven.Hoezeer wens ik, als het u belieft, dat mijn ziel zich daar bevond.

Zie ook: www.kunstdagenwittem.nl

Over de CSM en interpretatie door Pandora²

Pandora² : project ‘Cantigas de Santa Maria’

Toen halverwege de 13e eeuw de herovering van Spanje op de moren, de ‘Reconquista’, tot stilstand kwam, kende men in Toledo een unieke vorm van ‘Convivencia’: moren, joden en christenen uit heel West-Europa werkten er samen aan het vertalen en herwerken van allerlei Arabische teksten over astrologie, astronomie, filosofie, geneeskunde, wiskunde, alchemie, biologie… via het Castilliaans naar het Latijn. Dit gebeurde eerst in opdracht van Aartsbisschop Raimundo en later onder leiding van Koning Alfonso X, ‘el Sabio’. Ook werden nieuwe boeken geschreven over recht, wetenschap, toverkunst, astronomie, astrologie, geschiedenis, zowel als proza, poëzie en muziek, zelfs over spelen zoals schaken, dobbelen…
De beslissing van Alfonso om het Spaans niet enkel als intermediaire taal maar ook als doeltaal te gebruiken, heeft een enorme verrijking ervan op gang gebracht. Het vertalen van en naar het Arabisch en het Latijn betekende een ware oefening in nuances en uitdrukkingen voor de vertalers. Hierdoor steeg ook het artistieke peil van de Spaanse literatuur.

De ‘Cantigas de Santa Maria’ vormen het muzikale hoogtepunt in die lange reeks van publicaties. Er zijn 4 handschriften bewaard gebleven, waarvan 3 met muzieknotatie. Het zijn meer dan 400 eenstemmige gezangen ter ere van de Maagd Maria. Ze beschrijven mirakels verricht door de Maagd Maria of bezingen haar lof. Deze boeken zijn magnifiek verlucht . In één codex staat naast elke cantiga in ‘strip’-vorm de korte samenvatting van de inhoud. In een andere codex staan er na elke 10 cantigas prachtige miniaturen van de musici: christenen, moren en joden met allerlei instrumenten ( blaas-, strijk-, tokkelinstrumenten en slagwerk). Zo krijgen we een mooi beeld van de musiceerpraktijk aan het hof van Alfonso.
In de muziek vinden we ook de verschillende invloeden terug. De melodieën zijn afgeleid van zowel geestelijke (Westerse Gregoriaanse gezangen en Mozarabische liturgische muziek) als populaire muziek. Meer dan driekwart van de cantigas zijn gebouwd op een oude Arabische rijmvorm: de ‘Zéjel’. Deze vorm kunnen we beschouwen als de oervorm van het Virelai. Daarnaast vinden we ook de Rondeau, de Ballade, de Sequenza , de Romance en het Canción (gebaseerd op Vroeg-Provencaalse vormen).
De taal die gebruikt werd was het Galeico- Portugès, een voorloper van het huidige Gallicisch. Deze taal werd als veel poëtischer beschouwd dan het Castilliaans.
Ook de muzieknotatie is uniek: de melodieën werden neergeschreven in een overgangs- of mengvorm met neumen en mensurale notatie. Neumenschrift is een notatie waarbij de muziek grafisch voorgesteld werd zonder gebruik te maken van lijnen. Mensurale notatie is een notatie op 5 lijnen die vooral gebruikt werd voor meerstemmige muziek en waarvan de betekenis of uitvoeringswijze strikt vastligt; in het geval van de ‘Cantigas de Santa Maria’ is dit evenwel niet eenduidig. De melodienoten zijn tamelijk nauwkeurig te bepalen ( in de drie bronnen met muzieknotatie zijn de afwijkingen onderling relatief gering). De duur van de noten en de accentuering echter is zeer dubbelzinnig.

Een uitvoering van de ‘Cantigas de Santa Maria’ in de 21e eeuw stelt de musici voor een grote uitdaging. De muziek werd in de 13e eeuw neergeschreven in een, voor ons nog gedeeltelijk, onduidelijke notatie. Op een bepaald moment stopte de traditie van het uitvoeren ervan. Eeuwen gingen voorbij vooraleer men ze herontdekte en opnieuw wou vertolken.
Moorse en Joodse muziek zowel als volksmuziek werden niet genoteerd maar mondeling overgeleverd. Deze traditie is tot op heden blijven bestaan.
De musici moeten niet enkel de 13e eeuwse muziek recreëren, maar moeten dit doen op een wijze die het 21e eeuwse publiek kan begrijpen en genieten, rekening houdend met musicologisch onderzoek.
In het geval van de ‘Cantigas de Santa Maria’ kunnen we spreken van wereldmuziek ‘avant la lettre’. Het was het product van het samengaan van alle mogelijke invloeden en kennis uit de toenmalig bekende wereld. Onder de leiding van Koning Alfonso X, de wijze, bundelden musici, scribenten, kalligrafen, verluchters van alle gezindheden hun krachten om deze manuscripten samen te brengen, te illustreren en van muziek te voorzien.
Authenticiteit is hier veel meer dan een musicologisch verantwoorde uitvoering op getrouwe kopieën van instrumenten uit die tijd. Het vraagt een onderzoek naar het niet neerschrijfbare dat verborgen zit achter de mooie manuscripten. Hierin verschilt een hedendaagse uitvoering niet van die uit de 13e eeuw. Het neerschrijven in symbolen is maar een manier om de muziek vast te leggen en ze later opnieuw te kunnen uitvoeren. Na elke muzikale beleving rest ons enkel nog de herinnering. Het reproduceren van dezelfde uitvoering is slechts een illusie.
‘Pandora²’slaat bruggen tussen verleden en heden, tussen de verschillende godsdiensten met hun specifieke cultuur en muziekpraktijk, tussen ‘geleerde’ en ‘volks’muziek. Het ensemble bestaat uit specialisten Oude Muziek, volksmuzikanten en musici uit de Islamwereld. Ieder lid uit het ensemble brengt vanuit zijn eigen achtergrond inzichten aan om samen tot een geheel nieuwe kijk op deze eeuwenoude muziek te komen.

Laat u meevoeren op deze prachtige muziek en ervaar samen met ‘Pandora²’ wat later een zoete herinnering zal zijn.

Bart Roose