`Rose & Lis,’ Een verstandshuwelijk tussen twee machten.

Ars Subtilior in de lage landen ca. 1400.

Impresariaat Oude Muziek Brabant en ensemble voor middeleeuwse muziek, Fala Musica, presenteren het programma :

In april 1385 vond er een groots dubbelhuwelijk plaats voor de ingang van de beroemde kathedraal te Kamerijk. Het was een `gearrangeerd’ huwelijk.

Een dubbelhuwelijk dat het huis van Bourgondië zou verstrengelen met dat van Albrecht van Beieren, ruwaard van Holland, Zeeland en Henegouwen

Zoon Willem van Oostervant en dochter Margaretha (resp. 20 en 22 jaar oud) van Albrecht von Wittelsbach, Graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen trouwden met dochter Margaretha en zoon Jan ‘zonder vrees’ (resp. 10 en 13 jaar oud) van Philips de Stoute, Hertog van Bourgondie.

Met deze politieke meesterzet veroverde het hof van Albrecht, gevestigd te Den Haag, na een eeuwenlange stilte definitief weer een europese rol van betekenis en zou het een dito culturele bloeitijd gaan beleven, niet in de laatste plaats op muzikaal gebied.

Zo bouwde Graaf Albrecht het gebied rond de oude ridderzaal uit tot een ‘binnen- en buitenhof’ en trok musici aan die in staat waren de nieuwste ontwikkelingen in de meerstemmige muziek uit te voeren.

We vinden er een gevarieerde verzameling liederen in het frans, latijn en het voor het Haagse hof zo kenmerkende middelnederlands met Duitse invloeden. De muzikale stijl loopt uiteen van bourgondisch getinte cantilenes met eenvoudige begeleiding tot een zeer ingewikkelde meer-stemmigheid, de zogenaamde Ars Subtilior. Slechts een handvol componisten kennen we bij naam: Hugo Boy, Meester Fabri, Meester Egidius en.....de beroemde Guillaume de Machaut.

Een tweetal fragmentarisch overgeleverde muziekhandschriften, nu bewaard in de Universiteitsbibliotheken van Leiden en Utrecht, en een handvol losse folio’s documenteren het wereldlijke repertoire aan het hof.

Fala Música bestaat voor Rose et Lis uit:

• Mami Irisawa, sopraan;
• Maurice van Lieshout, blokfluit en artistieke leiding;
• Hans Lub, vedel;
• Constance Allanic, gotische harp;
• Christian Braun, schuiftrompet;

Achtergrond.

De Ars Subtilior stijl wordt tegenwoordig eerder geassocieerd met het tegenpauselijke hof te Avignon en de hoven in Pavia en Milano van de familie Visconti. Dat deze stijl ook in het Noorden beoefend werd is veel minder bekend. Het lijkt er op dat in het Noorden de Ars Subtilior gereserveerd was voor liederen met politieke of autobiografische strekking en dat de eenvoudigere franse en bourgondische Ars Nova - stijl geprefereerd werd voor bijvoorbeeld nieuwjaarsliederen, carnavalsliederen en meiliederen. Zo vinden we in het Utrechtse handschrift (Uu 1846 olim 37) de ‘subtiele’ ballade ‘En un gardin noble’. Deze ballade is zeer waarschijnlijk verbonden met de ridderorde van de tuin die zoon Willem had opgericht in 1390. De leden van de orde worden in de tekst allegorisch opgevoerd als vogels. De gulden vlies-thematiek van de ballade ‘Quant Jason’ in hetzelfde handschrift kan eveneens met (bourgondische) familie-politiek in verband worden gebracht.

Een ander aspect van de Ars Subtilior wordt gevormd door citatie, de zogenaamde ballade entée. Door het doelbewust overnemen van eerder ontstane muziek, tekstgedeelten of beide gelijktijdig wordt door de componist zelfbewust een ingewikkeld web gewoven. De betekenislagen stapelen zich als het ware op en de kenmerkende herhalingen in het laatmiddeleeuwse lied functioneren als commentaar, uitleg of uitbreiding. Het Leidse handschrift bevat een incomplete versie (slechts de contratenor is overgeleverd) van de ballade entée ‘Rose & Lis’. Dit werk behoort tot een complex van elkaar citerende liederen, waaronder de ballade ‘Passerose de beauté’. Deze groep liederen kan naar alle waarschijnlijkheid in verband worden gebracht met andere huwelijkfestiviteiten, ditmaal in het jaar 1389. De protagonisten waren Jeanne van Boulogne (‘Rose’) en de illustere broer van de franse koning Charles V: Jean, Duc de Berry (‘Lis’ en ‘blanc cigne’). De laatste kennen we nu vooral als de mecenas van de gebroeders Limburg uit Nijmegen, die voor hem diverse getijdenboeken hebben geillustreerd (‘Les très riches heures du Duc de Berry’ bijvoorbeeld). Maar Jean was ook mecenas van de beroemdste dichter uit de late veertiende eeuw: Guillaume de Machaut. Hij was het die met zijn ‘Dit de la marguerite’ in 1369 de bloemen-symboliek in relatie tot huwelijken op scherp zette. Zijn ballade ‘Pas de thor’ evoceert dezelfde zwaan als ‘Rose & Lis’ en levert alle ingredienten voor de ‘subtielere’ generatie na hem.

Fala Música was en is nauw betrokken bij de ontsluiting van het befaamde Gruuthuse-manuscript. Hier is ook een programma van gemaakt onder de titel `Meer es in u,’ het Gruuthuse manuscript live!

Lees meer over Fala Música